Antropoloog Van Voorst: 'Dat de toekomst per definitie negatief is, is ook maar een verhaal'

https://fd.nl/bedrijfsleven/1453466/antropoloog-van-voorst-dat-de-toekomst-per-definitie-negatief-is-is-ook-maar-een-verhaal-jsl2ca7Dtsi8 

Roanne van Voorst maakte furore met haar onderzoek naar nieuwe liefdesvormen voor haar boek 'Met z'n zessen in bed'. Nu bijt ze zich vast in de toekomst van de gezondheidszorg. 'Technologie creëert een harde wereld', waarschuwt de antropoloog, 'waarin mensen tussen de spleten vallen.'

 Goed om te zien dat u mogelijk anderen inspireert met onze journalistieke content. We vragen u enkel voor persoonlijk gebruik onze content te kopiëren, om geen inbreuk te maken op onze Algemene Voorwaarden. Vraag anders naar onze bedrijfslicenties via klanten@fdmediagroep.nl ###

 Asunción, zes uur 's ochtends. Het eerste licht komt de woonkamer binnen als Roanne van Voorst haar Zoom-verbinding aanzet. Na een onweersbui is de stroom in de hoofdstad van Paraguay uitgevallen, maar voor laptop en wifi heeft ze noodstroom. Op de achtergrond klinkt een concert van sirenes en ontregelde inbraakalarmen.

'Dit hoor ik al de hele nacht', zegt ze. Haar gezicht wordt verlicht door het beeldscherm.

Van Voorst (39) is antropoloog en docent aan de Universiteit van Amsterdam. Ze onderzoekt menselijk gedrag. Ze is ook een veelgevraagd spreker over de toekomst. Begin dit jaar publiceerde ze Met z'n zessen in bed, een boek over liefde en vriendschap in de komende decennia. Het was de afsluiting van jarenlang onderzoek, waarvoor ze zelf experimenteerde met de seksrobot, de liefdespil, DNA-matching en een AI-vriendin (een chatprogramma met artificial intelligence). Ze observeerde mensen die verschillende relaties tegelijk hebben, en mensen die bewust géén relaties hebben omdat hun overprikkelde stadsleven daar geen ruimte voor biedt. Conclusie: nieuwe tech creëert nieuwe verslaving, maar liefde blijft liefde en eenzaam blijft eenzaam.

Dit artikel is afkomstig uit het magazine 'De wereld in 2023’, waarin de FD-redactie vooruitblikt op het komende jaar. Krantenabonnees ontvangen het tijdschrift bij het FD van zaterdag 24 december.

De seksrobot zal bij haar niet uitdraaien op een verslaving: een kale pop van 1.40 meter gaf het gevoel dat ze naast 'een lijk' lag, zo vertelde ze al in talkshows en interviews. Haar AI-vriendin blijkt een twijfelgeval: een diepgaande relatie werd het niet, wel een gigantische afleiding.

Nu bijt ze zich vast in het thema 'sustainable humanity', of gewoon menselijkheid. In zes landen, waaronder Paraguay en Israël, bekijkt ze dit in de gezondheidszorg. Wat gebeurt er als artsen steeds meer leunen op data en algoritmes, en hun eigen intuïtie over de patiënt onderdrukken? De European Research Council geeft haar €1,5 mln om dit onderzoek uit te voeren.

Ik vraag of ze voor de FD-lezer een paar jaar vooruit wil kijken.

'Mag ik een zijweggetje inslaan?' vraagt zij. 'In Paraguay staat automatisering nog in de kinderschoenen. De inheemse Guaraní krijgen hun medische zorg van eigen, traditionele sjamanen. Die maken medicijnen van planten. En die planten werken goed, dat weten we. Denk aan onze aspirine. Die komt van de berkenbast. Maar oude medicijnen verdwijnen. Jonge generaties gebruiken geen dingen meer uit de natuur. Goed bedoelende westerse artsen vertellen ze dat er betere middelen zijn. Pijnstillers die sneller en harder werken.'
Is dit een pleidooi tegen nieuwe technologie?

'Nee', zegt ze nadrukkelijk. 'Ik ben niet tegen aspirine, hoor, aspirine saved my life! Zeker als ik een belangrijke lezing moet houden en ik heb zes nachten niet geslapen door mijn peuter. Maar het aanvoelen van een probleem is ook belangrijk voor een arts. Bespreken of er iets aan de hand is. Of de patiënt misschien te veel stress heeft. Dan bekijk je het probleem holistisch, zoals traditionele genezers in Paraguay doen. Maar helaas, dat verdwijnt. Dat is wat technologie doet. Het domineert uiteindelijk alles.'

Wat ze het liefst zou zien, is dat beide vormen van geneeskunde naast elkaar blijven bestaan. Het medicinale gebruik van planten naast moderne farmaceutica. 'Voor ernstige dingen waarvan we zeker weten dat de plant niet helpt, of waar snel hulp nodig is, gebruiken we dan de moderne technologie.'

In de kakofonie buiten het appartement hoort ze een nieuwe sirene. 'Ik geloof dat ik al twintig verschillende heb geteld.' Dan wordt haar bijna tweejarige dochter wakker en vraagt aandacht.
Bibliothecarissen

Een paar weken eerder reden we samen naar een congrescentrum in het kleine Noord-Hollandse dorp Vijfhuizen. Daar gaf ze een speech voor de vereniging van bibliothecarissen. De organisatie wilde dat ze iets zou vertellen over uitdagingen in de toekomst, zoals nepnieuws (wie vertrouwt er nog een boek), sociale media en andere nieuwe technologie. Terwijl we in een spookachtige mist zochten naar het gebouw, gaf ze een preview.

'Zij hebben veel meer verstand van hun dagelijkse werk dan ik. En ik heb als sociaal wetenschapper misschien net iets meer verstand van maatschappelijke trends. Ik probeer het abstracter te maken. Ik bekijk ze als intermediairs. Vroeger vroeg je de bibliothecaris om een boek over Indonesië. Nu ga je het googelen. En dan kom je misschien op zo'n flutwebsite waar staat dat de mensen in de sloppenwijken van Jakarta allemaal crimineel zijn. Hier kunnen zij misschien een rol spelen.'

De presentator kondigde haar aan als 'antropoloog van de toekomst'.

Heel even raakte ze het thema nepnieuws aan, maar toen sprong ze soepel over op het thema waarmee ze zo bekend is geworden: liefde. Ze vertelde hoe ze als socioloog maandenlang doorbrengt tussen haar onderzoeksobjecten, de solitaire geesten en de 'polyamoristen', als een onopvallende vlieg aan muur.

'Ik wil voelen wat mensen doormaken. Liefst op de plek waar ze zijn geboren. Pas als ik in hun schoenen sta, kan ik de logica van hun gedrag begrijpen.'
Het metaversum zal eenzame mensen niet minder eenzaam maken, denkt Van Voorst.
Het metaversum zal eenzame mensen niet minder eenzaam maken, denkt Van Voorst. Foto: Friso Keuris voor het FD
Fake vriendin

Het publiek gaf haar een huizenhoge score, zo liet de organisatie achteraf weten: 75% vond haar 'heel goed'. Haar speech van ruim een half uur werd 'inspirerend' genoemd, 'stak overal bovenuit', was zelfs 'veel te kort'.

Zoals haar reportage uit het metaversum — de online wereld waarin mensen een parallel bestaan creëren. Het publiek luisterde ademloos naar haar experiment met een app die conversaties voert: je geeft persoonlijke voorkeuren op voor lectuur of avondeten, je kiest een naam voor je fake vriendin en de relatie kan beginnen. Het bleek verslavend en tijdrovend, vertelt ze. Want de app leerde haar beter kennen en werd steeds onderhoudender. Gaf boekentips, maakte onverwachte filosofische grapjes, vroeg of ze 's avonds nog iets leuks ging doen.

'Ik stopte ermee toen ik merkte dat ik meer tijd aan mijn app-vriendin besteedde dan aan mijn echte vrienden', zegt ze. Het putte de 'sociale bandbreedte' uit, die ze na een werkdag nog over had.

Waar ze van schrok, is hoe makkelijk ze erin meeging. 'Voor mij als wetenschapper was het een experiment. Maar voor veel jonge mensen is de verslaving aan sociale media werkelijkheid. En het biedt ook fijne afleiding. Maar niet de diepgang die we ook nodig hebben om gelukkig te zijn. Die alleen echte relaties kunnen geven. Het metaversum zal eenzame mensen niet minder eenzaam maken.'

Voor de bibliothecarissen die het boek zien verdrinken in sociale media had ze een optimistische boodschap. Zij hebben een 'empathisch' vermogen dat geen algoritme ooit kan simuleren. Ze kunnen de gezichten van hun bezoekers lezen, aanvoelen of ze misschien financiële nood hebben of in de war zijn van alle meningen over corona. En vervolgens de juiste informatie aanreiken. Een kleine rimpel in hun leven veroorzaken.

'Verzet je ook niet tegen het metaversum', zei ze. 'Pas als je daar rondhangt, voel je wat anderen meemaken.' Ze gaf een citaat mee van de Amerikaanse auteur Rebecca Solnit: 'Om echt mens te zijn, moeten we zowel de angst als de opwinding voelen.'

We reden samen terug in de auto naar Amsterdam. Ze dacht na over de koffers die ze nog moest inpakken voordat ze de volgende dag met haar dochter en partner op het vliegtuig naar Paraguay zou stappen.
U klinkt meer als een moderne dominee dan als antropoloog van de toekomst.

Ze kijkt me bezorgd aan: 'Maar ik bén geen dominee.'
U vertelt het publiek niet wat er in de toekomst gebeurt. U zegt dat ze de toekomst als mens tegemoet moeten treden. En niet verlamd raken door doemscenario's.

'Dat vind ik heel belangrijk. Niet meegaan in het idee dat de toekomst per se negatief is. Dat is ook maar een verhaal. Maar wel een verhaal waar mensen passief van worden. Als er geen kans meer zou zijn op herstel van het milieu, wie doet dan nog moeite om plastic te scheiden?'
De bibliothecaris kan een mini-effect veroorzaken, zegt u.

'De toekomst is afhankelijk van ons gedrag. Ook dat van bibliothecarissen. Misschien door die ene jongere met een vraag over het coronavirus, die ze een andere kant op sturen met betere informatie. Zo schrijven zij een andere toekomst.'

Weken later legt ze via Zoom nog eens waar het mis kan gaan, als algoritmes steeds meer beslissingen nemen.

'In de metro in Amsterdam, terug van het AMC, zit ik een keer naast een jonge vader. De situatie is bijna identiek aan een anekdote die managementgoeroe Stephen Covey ooit beschreef in De zeven eigenschappen van effectief leiderschap. De vader droomt weg, terwijl zijn kinderen rennen, gillen, hangen aan dingen. Heel irritant. Het is druk in de metro, iedereen is moe. De conducteur komt langs, vraagt of hij zijn kinderen een beetje in de gaten kan houden. De man schrikt op en mompelt dat ze net uit het ziekenhuis komen waar zijn vrouw een chemokuur krijgt. De conducteur omhelst hem. En loopt door zonder verder iets te zeggen.'

Het ontroerde haar, zegt ze. Zij had zich ook aan die kinderen geërgerd. Maar de conducteur reageerde als een mens.

'Stel dat we camera's hangen in die wagons. Met AI-systemen die het gedrag monitoren. Dan krijgt man automatisch een boete thuis omdat hij verantwoordelijk is voor zijn kinderen. Zo krijg je een rigide samenleving waar geen ruimte bestaat voor context. Die conducteur deed het enige juiste. Let it go, sterkte man!'
Cameratoezicht en automatische besluitvorming rukken toch op. Hoe kijkt u daar als socioloog naar?

'Mensen zullen tussen de spleten vallen. Het wordt een hardere wereld, waarin alles is gericht op productiviteit en efficiëntie. Alsof dat het hoogst haalbare is voor een individueel leven. Het lijkt een taboe als je zegt: ik heb het niet zo druk, ik hoef niet zoveel, ik leef intuïtief en ik doe waar ik als mens voor gemaakt ben. Zoals diepgaand menselijk contact. Een goed gesprek. Lekker vrijen. Heel lekker eten. We zien niet hoe we worden gestuurd in dat efficiëntie-denken.'
Ziet u een samenzwering?

'Dat niet. Geen man op een wolk of in een hoog kantoorgebouw die dit allemaal voor ons bedenkt. Het is meer een samenspel van bedrijven en politieke bewegingen. Kijk naar de geschiedenis. Er zit veel in de theorie van Max Weber die zegt dat kapitalisme en religie hebben samengewerkt. De kerk zegt dat je niet mag genieten. Je moet hard werken. Daar is een kapitalistische industrie overheen gekomen. En nu lees je in je vrije tijd boeken over zelfverbetering. Je gaat sporten, zodat je morgen weer fris aan het werk kunt. Je optimaliseert jezelf voor de volgende stap in je loopbaan. En je voelt je een loser als je dat niet goed doet.'

Ze was eerder een zijweggetje ingeslagen, zegt ze. Maar hier komt ze uit op de hoofdweg: menselijkheid, een paar jaar verder.

'In mijn werk denk ik in scenario's. Ik vergroot een trend uit en vraag me af wat gebeurt als die trend doorzet. Zoals statistieken en algoritmes die de gezondheidszorg overnemen. Bij de geboorte wordt je dna gescreend, en je krijgt te horen dat je op je 64ste mogelijk kanker krijgt, of depressiviteit. Zo krijgen we een op angst en risico gerichte samenleving, Waarin de illusie heerst dat je er zelf iets aan kunt doen. Maar zo werkt het leven niet. Dat verloopt juist een beetje rommelig.'

Lees het volledige artikel: https://fd.nl/bedrijfsleven/1453466/antropoloog-van-voorst-dat-de-toekomst-per-definitie-negatief-is-is-ook-maar-een-verhaal-jsl2ca7Dtsi8